Epidemia cholery w Gdańsku w 1831 roku

Odkażana korespondencja listowa ze wszystkich epidemii chorobowych jest rzadka i trudna w pozyskaniu. Spowodowane to jest głównie faktem zaleceń administracyjnych niszczenia (palenia) takich przesyłek po ich przeczytaniu. Na to nakłada się obawa odbiorcy przesyłki o zdrowie własne oraz rodziny. Dotyczy to zarówno tych listów sprzed stuleci, jak i z ostatnich lat. Te trudności w pozyskaniu walorów przekładają się także na ich obecność w eksponatach filatelistycznych. Mój eksponat jest chyba jedynym w naszym, polskim, światku filatelistycznym obrazującym to zagadnienie na przykładzie jednego obszaru pocztowego. Przez moje ręce w czasie minionych 40 lat przeszło około 100 listów „cholerycznych” z 1831 roku z obszaru Gdańska oraz kilkadziesiąt (około 50) z innych miejscowości zlokalizowanych w Królestwie Prus, dzisiaj znajdujących sie w granicach Rzeczpospolitej. Pozwoliło mi to na sporządzenie dla obszaru Regencji Gdańskiej opracowania ukazującego postępowanie z korespondencją pocztową na tym obszarze w okresie epidemii w 1831 roku. Ukazało ono się ono drukiem w katalogu wystawy filatelistycznej „Znaki pocztowe w dziejach Gdańska”, która odbyła się we wnętrzach Dworu Artusa w Gdańsku w 1997 roku (str. 30-37). W zmienionej wersji artykuł ukazał się w katalogu wystawy „400 lat Gdańskiej Ordynacji Pocztowej wydanym w 2004 roku (str. 34-42).
Jednocześnie, w 2005 roku, powstał jednoekranowy eksponat z zakresu HP, który pokazany został na kilku krajowych wystawach filatelistycznych. Otrzymywał na nich dyplomy w randze medalu złotego. Eksponat ten poddany został kilku „modernizacjom” polegającym na poszerzeniu spojrzenia na zagadnienie odbicia epidemii cholery na korespondencji listowej w innych regionach Królestwa Prus. Prezentuję ten właśnie eksponat na pierwszych szesnastu planszach. By przybliżyć Państwu temat w jeszcze większym stopniu prezentuję jeszcze kilka kart ze starych wersji eksponatu. Jako materiał ilustracyjny pokazuję również zdjęcia znajdującego się w moich zbiorach tłoku mosiężnego stempla odkażania pochodzącego z poczty w Kwidzynie. Jest to unikalny na skalę światową artefakt pokazujący działanie poczty w tym trudnym okresie. Tłok ten został poddany weryfikacji „na oryginalność” – i wyszedł z tych prób obronna ręką. Porównanie wykonanego współcześnie odcisku jest zgodne z oryginalnymi przesyłkami z 1831 posiadającymi odcisk tego stempla.
W chwili obecnej, po śmierci w 2021 roku Pana Jana Urbanka, nie ma w Polsce rzeczoznawcy posiadającego uprawnienia eksperckie dla gwarantowania przesyłek odkażanych w epidemiach. Dzisiaj polscy filateliści zmuszenie są korzystać z usług ekspertów niemieckich posiadających kwalifikacje pozwalające im gwarantować oryginalność korespondencji wysyłanej w Królestwie Pruskim. Jednak i tam nie ma specjalistów posiadających wiedzę specjalistyczną w zakresie epidemii cholery w 1831 roku. Ten fakt pokazuje jak trudnym zagadnieniem jest opracowanie eksponatu z tego zakresu. Listy choleryczne pokazywane są w eksponatach w klasie HP w zbiorach regionalnych. Jest to jednak zawsze zasygnalizowanie zagadnienia a nie próba jego analizy.
Dla zobrazowaniu zagadnienia prezentuję ten eksponat. O ile karty eksponatu nie wymagają komentarza, to pozostałe zdjęcia już tak. I tak:

Poniżej od lewej
Oryginał „Zarządzenia Magistratu Miasta Starogardu Gdańskiego” z dnia 08 września 1973 roku regulującego zachowanie mieście w przypadku wybuchu epidemii cholery. /karta pierwszej wersji eksponatu, zbiory własne/.
List wysłany 18 października 1831 roku z Nowego Dworu Gdańskiego do Drewnicy beż śladów odkażania przesyłki. Była to przesyłka pomiędzy dwoma obszarami pocztowymi, i mimo trwania epidemii nie została ona poddana wymaganej procedurze odkażania, /zbiory własne/.

Poniżej od lewej
List wyekspediowany 06 października 1831 roku z Poznania do Krotoszyna poddany procedurza odkażania, ze stemplem ramkowym to potwierdzającym, /zbiory własne/.
List z Bydgoszczy do Inowrocławia z dnia 28 października 1831 roku, poddany procedurze odkażania potwierdzonej używanym w tym okresie stemplem, /zbiory własne/.
List z Chełmna do Chełmży, z dnia 28 września 1831 roku, nie poddany procedurze odkażenia, ale z przystawionym stemplem to potwierdzającym, /zbiory własne/.
List z Kwidzyna do Tczewa z dnia 01 listopada 1831 roku poddany procedurze odkażania potwierdzona stosownym stemplem w tym czasie używanym, /zbiory własne/.

Poniżej od lewej
Awers i rewers Austro-Węgierskiego paszportu flisaka wiślanego pływającego w 1847 roku Wisłą do Gdańska, ze stemplami z komory w Nieszawie (z potwierdzoną kwarantanną), /zbiory własne/.

Poniżej od lewej
Oryginalny tłok pieczęci potwierdzającej odkażanie przesyłki listowe stosowany w komorze sanitarnej w Kwidzynie w 1831 roku (Odbitka o prawej w odbiciu lustrzanym – dla czytelności napisu), /zbiory własne/.

Znaki pocztowe Starogardu do 1920 roku

Moja fascynacja historią poczty wybuchła 30 lat temu na Jarmarku Dominikańskim. Szukając dla siebie szufladki w świecie filatelistyki trafiłem na „kocykowy” sklepik z całościami i po dłuższej rozmowie z Bernardem Jesionowskim podjąłem decyzję o ukierunkowaniu zainteresowań i nabyłem pierwszy walor (karta 77 eksponatu). Wybrałem Starogard, stolicę Kociewia, ważny ośrodek administracyjny i sądowy w regionie. W siedzibie Okręgu poznałem życzliwych Kolegów, zyskałem wielką pomoc w budowaniu wiedzy.  Ten nowy świat tak mnie porwał, że z  radością „odrabiałem lekcje”, a w poszukiwaniu walorów byłem wszędzie i poznałem wszystkich.  W roku 2009, debiutowałem eksponatem „Znaki pocztowe Starogardu do 1920 roku” na Wystawie Okręgowej w Koszalinie – i wygrałem. Wiadomość – pamiętam jak dziś – otrzymałem telefonicznie na skrzyżowaniu Chopina i Grunwaldzkiej w Sopocie. Na szczęście nie puściłem kierownicy – tylko dlatego, że nie ja prowadziłem... 

Zakończyłem aktywność tego eksponatu na Wystawie Międzynarodowej Zgorzele ‘25, gdzie wygrał klasę historii poczty – prawda, że skromnie obsadzoną. W międzyczasie wystawiałem eksponat kilkanaście razy na wystawach konkursowych – zawsze w barwach złota: od pozłacanego na Wystawie Światowej IBRA 2023 po duży złoty na Wystawie Międzynarodowej Głogów 2015. Jego wcześniejsza wersja była około 10 lat w Galerii Eksponatów Polskich na stronie ZG PZF; wiem – co dla mnie miłe - że korzystali z niej filateliści specjalizujący historię poczty na ziemiach polskich w latach zaboru pruskiego.

W eksponacie od kilku lat coraz trudniej mi cokolwiek zmienić. Liczę, że znajdę jeszcze przesyłkę z pierwszym stemplem poczmistrza (z kalendarzem!) z 1819 roku, znany z monografii Starogardu oraz bilet wystawiony na stacji dyliżansowej w Starogardzie Szlacheckim.

Zdobyta wiedza i doświadczenie były asumptem do opracowania kolejnych eksponatów z zakresu historii poczty, a dedykowanych mojemu rodzinnemu Sopotowi oraz  Gdyni, „miastu z morza i marzeń”.  Ale o nich przy następnej okazji...

Lubię to.