Tym razem nasz Kolega Sławomir Szczepański prezentuje 2 interesujące przesyłki polecone nadane w Warszawie pod koniec 1944 r. do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Genewie. Obie przesyłki dotarły do adresata w różnym czasie, różne też odbyły drogi aby dotrzeć do Genewy. I to właśnie jest tematem artykułu Kolegi Szczepańskiego.
Obie zaprezentowane przesyłki stanowią niezwykle interesujący materiał do analizy obiegu pocztowego w schyłkowym okresie II wojny światowej. Ich zestawienie pozwala uchwycić nie tylko różnice w organizacji transportu, lecz także odmienne sposoby kontroli korespondencji międzynarodowej.
Obie koperty zostały nadane tego samego dnia 2 grudnia 1944 roku w Warszawie i skierowane do Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w Genewie. Już na pierwszy rzut oka widoczny jest ich polecony charakter, a zastosowane oznaczenia mają identyczną formę prowizorycznego znaku polecenia. W obu przypadkach mamy do czynienia z odręcznie sporządzonym znakiem „R”, uzupełnionym nazwą urzędu nadania oraz numerem z księgi przesyłek rejestrowanych.
 |
 |
W obu przypadkach numerację polecenia naniesiono ręcznie w postaci wpisu liczbowego (odpowiednio „205” oraz „1983”). Szczególną uwagę zwraca wysoka wartość numeru „1983”, która może wskazywać na znaczne natężenie rejestrowanej korespondencji w tym okresie, co koresponduje z realiami wojennymi, w których ludność intensywnie poszukiwała bliskich.
Frankatura obu przesyłek została zrealizowana przy użyciu ośmiu znaczków o nominale 25 gr z wydania moskiewskiego, tzw. „Goznak”. Znaczki unieważniono datownikiem z nazwą urzędu nadawczego „Warszawa 4”. W przypadku koperty poddanej cenzurze egipskiej dodatkowo unieważniono je niebieską kredką przez urzędnika pocztowego. Łączna opłata w wysokości 2 zł została uiszczona zgodnie z taryfą obowiązującą od 16 września 1944 roku i obejmowała opłatę za list zagraniczny do 20 g (1 zł) oraz opłatę za polecenie (1 zł).
Na szczególną uwagę zasługuje kwestia rozdziału czynności pomiędzy urzędy pocztowe Warszawa 16 i Warszawa 4. Z przeprowadzonych konsultacji z Panem Jerzym Jakubikiem wynika, że przesyłki te były najprawdopodobniej przyjmowane i rejestrowane w urzędzie Warszawa 16, gdzie z powodu braku odpowiednich rekwizytów pocztowych znak polecenia sporządzano odręcznie. Następnie przesyłki kierowano do urzędu Warszawa 4, który pełnił funkcję urzędu nadrzędnego (zbiorczego) i tam dopiero opatrywano je datownikiem.
Jak wskazuje Pan Jerzy Jakubik, znane egzemplarze korespondencji z tego okresu (XI–XII.1944) wykazują powtarzalny schemat: odręcznie rysowaną „erkę” z oznaczeniem „Warszawa 16” oraz datownik „Warszawa 4”. Może to świadczyć o tym, że urząd Warszawa 16 nie dysponował nawet prowizorycznymi stemplami, a pełna obsługa pocztowa była możliwa dopiero w Warszawie 4.
Kluczowym elementem różnicującym obie koperty jest przebieg ich tras oraz związane z nim oznaczenia cenzorskie. Trasa obu przesyłek wiodła przez Turcję, jednak dalszy przebieg był odmienny. Jedna z kopert nosi wyraźne oznaczenia kontroli cenzorskiej w Egipcie („Opened by Examiner” oraz „Egyptian Censor”), co jednoznacznie wskazuje, że została skierowana przez Egipt – jedną z głównych alianckich dróg komunikacyjnych. Co istotne, właśnie ta przesyłka dotarła do Genewy szybciej – już 15 maja 1945 roku, co potwierdza relatywną sprawność tego szlaku w końcowej fazie wojny.
Druga koperta, choć również poddana kontroli, posiada odmienne oznaczenia cenzorskie, charakterystyczne dla brytyjskiego systemu kontroli poczty. Na podstawie samego napisu pozbawionego numeru cenzora oraz o uproszczonej formie, trudno jednoznacznie określić miejsce przeprowadzenia kontroli. Trasa ta okazała się jednak wyraźnie mniej efektywna czasowo: przesyłka dotarła do Genewy dopiero 13 czerwca 1945 roku.
Koperty ilustrują także zjawisko rozdzielenia funkcji pocztowych pomiędzy warszawskie urzędy w końcowym okresie 1944 roku. W warunkach zniszczeń wojennych, braków kadrowych oraz dezorganizacji tradycyjny model obsługi przesyłek uległ rozpadowi, a poszczególne czynności realizowano tam, gdzie było to jeszcze możliwe. Zjawisko to dobrze obrazują dwa urzędy zlokalizowane na warszawskiej Pradze: „Warszawa 4” działający od 18 września 1944 roku oraz „Warszawa 16” funkcjonujący od 4 listopada 1944 roku.
„Warszawa 4 – uruchomiony 18 września 1944 roku; Warszawa 16 – uruchomiony 4 listopada 1944 roku” (Jakubik, 2022)
W praktyce dochodziło do sytuacji, w której jeden urząd odpowiadał za przyjęcie i rejestrację przesyłki poleconej (Warszawa 16), a inny za jej datowanie i unieważnianie znaczków (Warszawa 4). Taki podział wynikał z bieżących możliwości organizacyjnych, nierównomiernych zniszczeń miasta, ograniczonej dostępności personelu oraz braków sprzętowych.
Z perspektywy badawczej tego typu przypadki mają szczególną wartość, gdyż ukazują rzeczywisty sposób funkcjonowania poczty w warunkach wojennych. Oznaczenia widoczne na korespondencji stanowią świadectwo nadal działającego systemu komunikacji, opartego na elastycznym podziale zadań i doraźnej organizacji pracy.
Zestawienie obu kopert jednoznacznie pokazuje, jak istotny wpływ na czas doręczenia miały nie tylko realia wojenne, ale również wybór konkretnej trasy transportu oraz związane z nią procedury cenzorskie. Pomimo identycznej daty nadania i tego samego adresata, różnice w przebiegu drogi pocztowej przełożyły się na ponad miesięczną rozbieżność w czasie doręczenia.
Prezentowany materiał stanowi cenne świadectwo funkcjonowania międzynarodowej komunikacji pocztowej w warunkach wojennych, ukazując zarówno praktyczne zastosowanie taryf pocztowych, jak i złożoność logistyczną oraz organizacyjną ówczesnego systemu doręczeń.
Autor składa serdeczne podziękowania Panu Jerzemu Jakubikowi za cenne konsultacje niezwykle pomocne w opracowaniu niniejszego materiału.
Literatura
Jakubik J., 2022. Placówki Pocztowe Poczty Polskiej 1944–1948, 195ss.
