W dniu dzisiejszym zapraszamy do zapoznania się z tekstem prof. Juliana Auleytnera (FRPSL, PAF, i-KF) zatytułowanym Niektóre prowizoria i osobliwości poczty polskiej na Pomorzu 1920-1921. Prof. Auleytner wielokrotnie podejmował ten problem, zawsze przedstawiając ciekawy, często praktycznie nieznany materiał oraz nowe, oczywiście wcześniej nieznane fakty.
Od wielu lat czołowi polscy filateliści narzucali narrację o najważniejszych wydaniach pocztowych wydanych bądź na ziemiach polskich (Polska 1) bądź w Polsce (od XII. 1918 r.). Dotyczyło to w szczególności wydań regionalnych – lubelskich, warszawskich, krakowskiego oraz obu poznańskich. Notowano brak zainteresowania dla aktywności poczty polskiej na innych terenach, czego przykładem jest Pomorze. W tym artykule pokazuję rozwiązania prowizoryczne stosowane na Pomorzu, które stanowią rozwinięcie treści mojej pozycji z 2013 r. [1]. Prowizoryczne rozwiązania na Pomorzu można porównać z sytuacją przejściową dotyczącą wykorzystania wydań regionalnych.
Poczta Polska zaczęła swoją działalność na Pomorzu wraz z rozpoczęciem przejmowania tego terenu od 17 stycznia 1920 r. Jednak formalne przejęcie urzędów pocztowych od Niemców nastąpiło w Bydgoszczy 20 stycznia 1920 [1]. Od tego czasu zaczynają się prowizoria pocztowe w postaci:
- przesyłek opłaconych niemieckimi znaczkami, uznawanymi przez pocztę polską do 14 kwietnia 1920,
- przesyłek opłaconych polskimi znaczkami, ale unieważnionych niemieckimi datownikami. Ten rodzaj przesyłek jest opisany w dalszej części tekstu,
- niemieckich datowników (również ambulansowych), wycofywanych z obiegu nawet w 1921 r.,
- mieszanych, polsko - niemieckich frankatur ważnych do 14.4.1920 r,
- niemieckich nalepek polecenia,
- niemieckich formularzy dla ekspedycji paczek i przekazów pieniężnych.
W swoim artykule dokumentuję przede wszystkim bardzo rzadko spotykane przesyłki z małych agencji pocztowych, w pierwszej kolejności z pierwszego okresu obowiązywania do 14.4.1920 r. niemieckiej taryfy pocztowej, a następnie po tej dacie.
W tekście zwracam uwagę na trzy agencje pocztowe, które nie zostały wymienione w niemieckim wykazie z 14.01.1920 r. przekazanych Polsce urzędów i agencji pocztowych. Pokazuję także jedno fałszerstwo listu poleconego z Luzina.
Zdecydowana większość korespondencji z Pomorza kierowana była do Niemiec, co wynikało z wieloletnich więzi społeczno–gospodarczych. Przesyłki z Pomorza 1920 przetrwały w Niemczech do czasów współczesnych zwłaszcza okres działania PPF, kiedy prowadzono akcję skupowania masówki w postaci polskich znaczków zerwanych z listów i kartek. Akcja ta obejmowała nawet państwowe archiwa.
Fot. 1. Polecona kartka z agencji pocztowej w Tryszczynie (Trischin) k. Bydgoszczy. Zarówno ozdobny, niemiecki stempel agencji jak i miejscowa „R” z okresu Cesarstwa należą do wielkich rzadkości poczty na Pomorzu. Opłata kartki polskimi znaczkami, wysłanej na początku lutego do Kalkberge jest zgodna z niemiecką taryfą – 15 fen za kartkę + 30 za polecenie [2]. Zwraca uwagę fakt wczesnego dostarczenia polskich znaczków do tej agencji.
Fot. 2. Koperta listu poleconego, wysłanego z agencji pocztowej w Piecach do Berlina i ocenzurowanego w Bydgoszczy, opłaconego zgodnie z niemiecką taryfą, czyli 20 fen za list zwykły + 30 fen za polecenie. Niemiecki datownik i „R” Offen / Kr. Pr. Stargard.
Fot. 3. Koperta listu poleconego, wysłanego 13.3.1920 z agencji pocztowej w Lisnowej (pow. Grudziądz) i ocenzurowanego w Toruniu do Wandsbek. Niemiecki datownik oraz „R”: Gr. Leistenau. Opłata w wys. 50 fen (20 fen za list zwykły + 30 za polecenie) zgodna z niemiecką taryfą.
Fot. 4. Formularz dla listów wartościowych wykorzystany jako koperta listu poleconego wysłanego 10.4.1920 r. z agencji pocztowej w Nowym Mieście nad Drwęcą do Flensburga. Opłata 50 fen polskimi znaczkami zgodna z obowiązującą nadal taryfą niemiecką. Niemiecki datownik oraz „R” Neumark (Westpr.).
Fot.5. Koperta listu poleconego wysłanego 5.4.1920 z agencji pocztowej Górne Wymiary do Bydgoszczy. Opłata 60 fen wg taryfy niemieckiej dla listów pow. 20 g wagi. Niemiecki datownik i „R” Oberausmass (Kr. Culm).
Fot.6. Koperta listu poleconego wysłanego z 4.3.1920 r z Wejherowa do Berlina. W tym przypadku chodzi o lokalne prowizorium „R” z nr 65. Niska liczba „R” wskazywać może, że miejscowy urząd pocztowy mógł zacząć swoją działalność ok. 1 marca 1920. Wcześniejsze przesyłki z Wejherowa dotychczas nie są znane. Opłata w wys. 50 fen zgodna z obowiązująca, niemiecką taryfą pocztową. Niemiecki datownik Neustadt (Westpr.) oraz prowizoryczna „R” gotykiem Neustadt Westpr. 65.
Fot.7. Koperta listu poleconego wysłanego 17.04.1920 z agencji pocztowej w Nowej Karczmie do Zernitz. List opłacono nie wg polskiej, a wg niemieckiej taryfy ważnej do 14.4.1920. Zamiast 3 Mk zapłacono 1 Mk (50 fen za list polecony + 50 fen za express). List przeszedł przez polską cenzurę wojskową w Skarszewach, co potwierdza nie tylko ręczna adnotacja na froncie w kolorze czerwonym, ale również nieznana zalepka cenzury o treści Kaiserliche Postagentur na rewersie z niemieckim datownikiem Schöneck (Westpr.) z 20.4.20. Skarszewy posiadały urząd 3 klasy, więc użyta zalepka mogła pochodzić z jakiegoś lokalnego zapasu. Na froncie koperty niemiecki datownik agencji Neukrug (Kr. Berent) oraz „R” o tej samej treści.
Fot.8. Ocenzurowana w Toruniu koperta listu zwykłego wysłanego 26.04.1920 z agencji pocztowej Gródki do Neudamm. Opłata w wys. 1 Mk wg polskiej taryfy zagranicznej ważnej od 15.04.1920. Niemiecki datownik Grodken (Kr. Neidenburg). W wyniku Traktatu Wersalskiego ówczesny pow. Nidzica leżący w Prusach Wsch. został podzielony i część z niego z Działdowem jako stolicą nowego, polskiego powiatu przypadła Polsce. Do tego powiatu należało tylko 9 urzędów i agencji pocztowych przekazanych Polsce z terenu Prus Wschodnich.
Fot.9. Sfałszowany list polecony wysłany rzekomo 3.6.1920 z agencji pocztowej w Luzinie do Bruchsal. Szczegóły tego fałszerstwa opisuję w „F” nr 4/2026, niestety pod błędną z mojej winy nazwą Lusina. Na terenie Pomorza nie było potrzeby stosowania nadruków Poczta Polska na niemieckich znaczkach, gdyż nawet do małych agencji pocztowych dostarczono wystarczający zapas polskich znaczków. Jak na razie jest jedyny, znany mi fałszywy list z Pomorza.
Fot.10. Koperta listu poleconego wysłanego 28.6.1920 z agencji pocztowej w Przyjaźni do Jűterbog. List zwykły z ręczną adnotacją w jęz. niemieckim o wojskowym charakterze urzędowym przesyłki był zwolniony z opłaty. 1 Mk opłacono tyt. polecenia wg polskiej taryfy zagranicznej, ważnej od 15.4.1920. Niemiecki datownik i „R” Rheinfeld / Kr. Karthaus Wpr. W niemieckim wykazie urzędów i agencji pocztowych z 14.1.1920 r. przekazanych Polsce ta placówka nie figuruje!!
Fot. 11. Ocenzurowana w Tczewie koperta listu poleconego wysłanego 2.8.1920 z agencji pocztowej w Żelistrzewie do Weimaru. Wg polskiej taryfy zagranicznej list ten powinien kosztować 2 Mk (1 Mk za list zwykły + 1 Mk za polecenie). Opłata w wys. 1,50 Mk jest nieprawidłowa i może wynikać z pomyłki urzędnika, który zamiast policzyć 1 Mk za polecenie pobrał 50 fen wg starej taryfy niemieckiej. Niemiecki datownik i „R” Zellistrau (Kr. Putzig). W niemieckim wykazie urzędów i agencji pocztowych z 14.1.1920 r. przekazanych Polsce ta placówka nie figuruje!!
Fot.12. Dwujęzyczny, polsko - niemiecki formularz karty paczkowej, potwierdzający wysłanie 10.12.1920 przesyłki wartościowej z agencji pocztowej w Swarzewie do Tczewa. Wg polskiej taryfy dla paczek ważnej od 15.08.1920 opłata za paczkę zwykłą wynosiła 6 Mk + 4 Mk za wartość do 1000 Mk, razem 10 Mk. Niemiecki datownik i nalepka dla paczek wartościowych z napisem w barwie czerwonej Schwarzau (Kr.Putzig Westpr.). Dotychczas jest to jedyny znany formularz dla paczki wartościowej znany na Pomorzu.
Fot.13. List zwykły wysłany 10.1.1921 z agencji pocztowej w Przecznie do Berlina. Opłata w wys. 10 Mk wg polskiej taryfy zagranicznej ważnej od 15.12.1920. Niemiecki datownik HEIMSOOT (Kr. Thorn). W niemieckim wykazie urzędów i agencji pocztowych z 14.1.1920 r. przekazanych Polsce ta placówka nie figuruje!!
Wieloletnia obserwacja aukcji wskazuje na rzadkość materiału filatelistycznego z Pomorza z 1920 r., z wyjątkiem dużych miast – Bydgoszczy, Torunia, Grudziądza, Tczewa i Chojnic. Aktywność małych agencji pocztowych świadczy o zachowaniu ciągłości usług w komunikacji mimo zmiany państwowości.
Odrębnym tematem są rzadkie zalepki cenzury pocztowej, stosowane na Pomorzu. Będą one przedmiotem innego tekstu.
Literatura
[1] Auleytner J., 2013. Początki Poczty Polskiej na Pomorzu, Warszawa.
[2] Zbierski M., 2003. Polskie taryfy pocztowe 1918 – 1939, Poznań.
