W związku z opublikowanym we wrześniowym numerze Filatelisty artykułem prof. Juliana Auleytnera (PAF, i-KF) pt. "Filatelistyka polskiego pogranicza na przykładzie Śląska Cieszyńskiego" oraz odnalezieniem przez Mirosława Miętusa (PAF i i-KF) w zasobach Książnicy Cieszyńskiej nieznanego dokumentu pocztowego z okresu ustalania podziału Śląska Cieszyńskiego w 1919 roku uznaliśmy, że fakt ten wymaga przygotowania tekstu, który umożliwi zapoznanie się ww. dokumentem (protokołem).
Po I wojnie światowej Polska i Czechosłowacja powstały prawie w tym samym czasie. Głównym problemem pomiędzy tymi państwami stało się określenie granic. Národní Výbor i Rada Narodowa w Cieszynie 5.11.1918 r. ustaliły pierwsze, wstępne granice, ale obie strony nie traktowały ich jako definitywne. Granice nie były wygodne dla Czechosłowacji, ponieważ niektóre ważne miasta i duże obszary górnicze należały zgodnie z zawartą umową do Polski.
Relacje między Czechosłowakami a Polakami na Śląsku Cieszyńskim zaczęły się pogarszać w grudniu 1918 i styczniu 1919 r. Żadna ze stron nie była gotowa przyjąć oferty drugiej strony, obie chciały całego obszaru jako własnego państwa.
10 stycznia 1919 r. rząd polski ogłosił, że wybory do Parlamentu Polskiego odbędą się na 26 stycznia 1919 r. Polskie okręgi wyborcze obejmowały także obszar Śląska Cieszyńskiego. Rząd Czechosłowacji odmówił włączenia powyższego obszaru do polskich okręgów wyborczych. Ponieważ negocjacje między rządami czeskim a polskim nie przyniosły pozytywnych rezultatów, rząd Czechosłowacji zdecydował się zająć terytorium. Akcja ta została nazwana Ekspedycją pułkownika Šnejdáreka.
Ekspedycja rozpoczęła się 23 stycznia 1919 r. Czechosłowackie wojska zajęły obszar między prowizoryczną granicą z 5 listopada 1918 r. a linią Wisły.
Il.1. Mapa ilustrującą działania wojenne w ramach ekspedycji płk. Šnejdáreka (źródło: Wikipedia)
30 stycznia 1919 r. Czechosłowackie Ministerstwo Obrony nakazało wojskom przerwać ekspedycję, ale pozostać na okupowanym terytorium. Od 3 lutego 1919 r. zaczęła się w Paryżu konferencja pokojowa. Efektem tej konferencji było ustalenie wstępnych granic między Czechosłowacją a Polską oraz porozumienie, że jednostki czechosłowackie do 25 lutego 1919 r. pozostawią Polsce część okupowanego obszaru ustaloną przez konferencję
W wyniku porozumień zawartych w Paryżu Polska straciła następujące urzędy pocztowe: Bogumin 1 i 2, Błędowice Dolne, Dąbrowę, Gnojnik, Suchę Górną, Kocobędz, Karwinę 1, Ligotke Kameralną, Łąki, Pudłów, Ropice, Rychwałd Śl. i Stonawę.
Il. 2. Kartka pocztowa wysłana 21.XII.1918 z polskiego urzędu w Boguminie 1 do Białej k. Bielska i obciążona w Białej dopłatą w wys. 30 hal. W tym czasie od 16.12.1918 do początków 1919 r. podwyższona opłata za kartkę wynosiła 25 hal. Brak 15 hal opłaty skutkował naliczeniem podwójnej dopłaty.
Należy tu dodać, że w tym czasie nie stosowano w wymienionych urzędach znaczków polskich z powodu ich braku. Jednocześnie w oparciu o zarządzenie władz pocztowych z Krakowa wycofano z dniem 20 stycznia 1919 r. znaczki austriackie. W niektórych urzędach już wcześniej zaczęło brakować znaczków austriackich. Aby sobie poradzić z deficytem znaczków opłaty zaczęto wykorzystywać zapas znaczków dopłaty, które po naklejeniu na przesyłkę pocztową stemplowano „FRANCO” lub FRANKO”. Przesyłki takie są znane z Jabłonkowa, Próchnej i Trzyńca z okresu 10.1. – 22.1.1919 r.
Il. 3. Przesyłka w jęz. czeskim wysłana 20.I.1919 z (jeszcze) polskiego urzędu w Boguminie 2 (dworzec kolejowy) i opłacona znaczkami dopłaty ze stempelkiem FRANCO, który zmieniał charakter znaczka na opłatny.
Z Rychwałdu znane są filatelistyczne przesyłki ze znaczkami wyd. krakowskiego. Do niektórych wymienionych urzędów dotarły one tuż przed rozpoczęciem czechosłowackiej ekspedycji i zostały wykorzystane przez filatelistów po wejściu wojsk czechosłowackich.
Problem dostępności znaczków pocztowych był w tym okresie w tej części młodego państwa polskiego znacznie szerzy, dotyczył on praktycznie całego Śląska Cieszyńskiego i był stosunkowo długi bo jeszcze w 3-ciej dekadzie lutego 1919 roku w Bielsku opłacano przesyłki gotówką co ilustruje przykład listu z Bielska do Schoerding w Austrii nadany 20.II.1919 r. (pierwszy znaczek emisji Polskiej Komisji Likwidacyjnej, o nominale 25 hal wprowadzono do obiegu ok 25 lutego 1919 r.).
Il.4. List zwykły zagraniczny z Bielska na Śląsku (Bielitz Ostrerr. Schles) nadany 20.II.1919 r. opłacony gotówką.
Wojskowa ekspedycja z 23 stycznia 1919 r. spowodowała całkowite przerwanie ruchu pocztowego idącego tranzytem przez Czechosłowację na południe Europy i przez Polskę na północ. Aby rozwiązać konflikt na tle tranzytu poczty w Boguminie spotkali się przedstawiciele polskich władz pocztowych z inspektoratu poczty w Krakowie w osobach K. Mokrzyckiego i S. Kolinka oraz J. Spevaka z ministerstwa poczt w Pradze. Poniżej reprodukujemy tekst umowy, która oddaje istotę problemu.
Il.5. Protokół ze spotkania w dniu 18.III. 1919 r. w UP Bogumin 1 przedstawicieli Poczty Polskiej i księstwa Cieszyńskiego z przedstawicielem Min. Poczt Czechosłowacji (ze zbiorów Książnicy Cieszyńskiej)
Wykonanie umowy nie było proste; wiadomo ze stempli odbiorczych polskich przesyłek kierowanych np. do Szwajcarii, że rozładowanie zatorów pocztowych trwało do kwietnia 1919 r.
Bibliografia:
Kunc L., Eastern Silesia 1918 – 1920, Czechoslovak Specialist no. 5/2000 (USA, www.czechoslovakphilately.com ),
Auleytner J., Petriuk S, Polskie wydania lokalne 1918 – 1920, Warszawa – Langballigholz 2020.
Protokół z dnia 18.03.1923 spisany w UP Bogumin 1 – Książnica Cieszyńska
Mapa:https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fc/Polish-Czechoslovak_war_of_1919.png?utm_source=pl.wikipedia.org&utm_campaign=imageinfo&utm_content=original dostęp 12.09.2026r.
Serdecznie zapraszamy do zapoznania się z tym materiałem.
